De ‘impact’ die tekenfilmfiguurtjes hadden en hebben is groot, een wereldoorlog kon en kan daar kennelijk niets aan af doen. In de Hollandse huiselijke kring werd tot de zomer van 1943 via 8mm-film nog graag gekeken naar Mickey en z’n vrienden, de filmpjes konden in oorlogstijd zonder problemen worden gehuurd bij de betere foto- en smalfilmzaken. Van 2 tot en met 8 augustus in het eerste oorlogsjaar vertoonde Cineac in Den Haag de Disney-’short’ Mickey’s Parrot als vrolijk voorprogramma bij deel 2 van Leni Riefenstahls Olympiade-film.

Al werden Disney-cartoons tot eind 1942 toegelaten in de Duitse en door de bezetter onteigende buitenlandse bioscopen, nadat ook Amerika een vijand van het Derde Rijk was geworden werden de door het Propagandaministerie gedicteerde recensies van Disney-films toch wat kribbig van toon. ‘Film-Kurier’ van 16 december 1941 over Fantasia: ‘Men vergreep zich aan Duits cultureel erfgoed, alleen Noordamerikanen kunnen zoiets grotesks in elkaar flansen.’ Het heeft weinig geholpen, het publiek bleef Mickey trouw. In mei 1992 concludeerde Klaus Kreimeier, docent aan de Duitse Film- en TV-academie: ‘Mickey Maus was in het nationaal-socialistische Duitsland bijzonder populair, hij had zich een faam verworven die niet door grenzen was te stoppen of door voorschriften teniet gedaan kon worden.’
Kinderen in het Derde Rijk tekenden hem graag na, een kleurboek was pas echt een kleurboek als Mickey er minstens eenmaal in stond. Goebbels kon het, zacht uitgedrukt, niet uitstaan dat de resultaten van de Duitse tekenfilmindustrie ver achterbleven bij die van de Amerikaanse. In de tekenfilm zag hij een propagandamiddel bij uitstek omdat hij in dat medium immers de ‘spelers’ helemaal naar zijn pijpen kon laten dansen.

Die kracht van de tekenfilm kende en erkende men in de VS ook. In opdracht van de Coordinator of Inter-American Affairs produceerde Walt Disney in 1943 vier bekende anti-nazi-cartoons: Der Fuehrer’s Face, Education for Death, Reason and Emotion en Chicken Little.

Bijna tegelijkertijd gaf Goebbels, in een poging greep te krijgen op het medium tekenfilm, vijftig Duitse tekenaars het bevel om van de nieuwe Deutsche Zeichenfilm GmbH net zo’n studio te maken als die van Walt Disney.
In 1950(!) zou het aantal medewerkers van de Deutsche Zeichenfilm GmbH moeten zijn uitgegroeid tot vijfhonderd. In 1950, maar liever eerder, moest de eerste grote Duitse bioscooptekenfilm in UFA Pallast am Zoo in Berlijn in première gaan. In de tekenaars Hans Held, Curt Strodel en Hans Fischerkösen, die in Duitsland hadden bewezen in staat te zijn professionele kleurentekenfilms te kunnen afleveren (ze maakten respectievelijk Einigkeit Macht Stark, Zwerg Purzel en Verwitterte Melodie ['Weather-Beaten Melody', zie onder]) zag Goebbels drie Duitse Disney’s. Ook van deze plannen kwam niets terecht.

Na WO 2 is de Duitse tekenfilm ‘Verwitterte Melodie’ uitgebracht onder de naam ‘Scherzo’. Het was, zeker voor die (oorlogs-)tijd, toch een mooi lief filmpje. Centra Film in Dordrecht (Nieuwe Haven 33) leverde het in de jaren vijftig als bijwerk bij Roy Rogers-’features’ en de film ‘Johnny Guitar’ (in TruColor, regie: Nicholas Ray). ‘Scherzo’ heeft in 1946 met veel bijval ook nog in de Nederlandse Cineacs gedraaid.

Steven Barnstijn trad blijkbaar op als producent namens de Nationale Film Productie Maatschappij van Dorp aan de Rivier, een succesvolle Nederlandse film die in 1958 tot stand kwam onder regie van Fons Rademakers. Deze verfilming van Anton Coolens gelijknamige streekroman was Rademakers eerste film. Hugo Claus werkte aan het script en schreef de dialogen. De hoofdpersoon Dokter Van Take werd gespeeld door Max Croiset.

Nu komen we bij de foto. Dorp aan de Rivier werd in 1960 genomineerd voor een Academy Award — een Oscar dus — in de categorie ‘Beste niet-Engelstalige buitenlandse film’. Rademakers en Barnstijn reisden af naar Hollywood en lieten zich buiten het hotel fotograferen met iedere filmberoemdheid die ze tegenkwamen, onder hen dus Arthur Freed, die het jaar daarvoor nog een Oscar had gewonnen voor Gigi. Helaas, Dorp aan de Rivier werd geen prijswinnaar, de Oscar ging naar de Franse film Orfeu Negro (Black Orpheus).
In 1987 won Rademakers alsnog een Oscar voor De Aanslag.

Hieronder de trailer van Dorp aan de Rivier. Rademakers was een bewonderaar van Ingmar Bergman, en dat is van deze sfeervolle trailer wel af te zien. De buitenopnamen werden gemaakt in het Noord-Brabantse Maasdorp Lith.

Misverstanden, verwarringen, travestie, afzakkende pantalons en ‘terzijdes’ naar het publiek (‘Ik verstop me in de kast, mondje dicht jullie!’), het waren beproefde elementen in de Nederlandse theaterklucht. Een dankzij John Lanting zeer gewaardeerde kunstvorm, de komedie op de planken. Nog in het seizoen 1993/1994 trok hij met zijn gezelschap Het Theater van de Lach met Kink in de kabel langs uitverkochte schouwburgen. In die schouwburgen werd uitbundig gelachen om stukken als Inpakken en wegwezen, Kus van een Rus, Den Haag Vandaag en Kink in de kabel.
Zoals elke grote komiek was en is John Lanting in de eerste plaats acteur. Logisch, de één is onlosmakelijk verbonden met de ander. John debuteerde in 1956 als acteur in De volle waarheid, waarin hij levensecht een politieman neerzette. Zijn volledige claus: ‘Inspecteur, kunt u even komen?!’ In 1964 was hij indrukwekkend in Franz Kafka’s De Aap. Lang daarna, in 1987, werd Lanting onderscheiden met de Johan Kaart-prijs. Hij kreeg die prijs voor zijn bijdrage aan wat werd genoemd ‘het lichtere genre toneel’ en ‘voor het op een hoger niveau brengen van het vak van kluchtspelen’. Kortom: John Lanting verloste als acteur en regisseur het métier van het bekkentrekkersimago. Lantings Crazy Nonses Revue, een Monty Python- en Helzapoppin-achtige productie met liedjes, sketches en absurde grappen werd door recensenten omschreven als ‘VPRO-vertier dat door het verkeerde publiek werd gewaardeerd.’

Decennia geleden alweer ging ik op visite bij John Lanting in zijn huis aan een dijk in het Zuidhollandse polderland. De meester van het tumultueuze blijspel zal toen net zestig jaar zijn geweest. Onderwerp van gesprek waren toen onder meer Engeland, waar men kan bogen op een lange comedy-traditie en waar actrices en acteurs ‘van naam’ altijd graag in een blijspel of klucht meedoen.
Op mijn opmerking of er verschillen bestaan tussen blijspel en klucht, startte John onmiddellijk met een klein college: ‘Een blijspel is altijd duidelijk en helder gemotiveerd. Elke zin, elke scène is een logisch gevolg van iets dat eerder plaatsvond of zal nog een logisch vervolg krijgen. In een klucht zitten ongemotiveerde elementen. Een voorbeeld uit één van de eerste kluchten die ik deed. Op het toneel kregen twee vrouwen ruzie in de showroom van een bonthandel. Ik loop daar rond als een personeelslid van die zaak. Tijdens het bekvechten van die dames haal ik ineens een voetbalfluitje uit m’n zak, ik blaas er op en roep als een scheidsrechter: ‘Inworp! Hoekschop! Buitenspel!’
Het was een Engels stuk en ik vroeg aan die Britse regisseur: ‘Waar komt dat fluitje nou ineens vandaan? Wat heeft dat voor functie in het geheel?’ Hij keek me niet begrijpend aan en zei: ‘It’s farce!’ Ik had op de toneelschool geleerd dat als er in het tweede bedrijf een schot valt, er in het eerste bedrijf over een geweer moet zijn gesproken. Hoe dan ook: dat fluitje leverde denderende lachsalvo’s op, bij het krankzinnige af.
‘Dat is het bewijs: in een klucht hoeft niet per definitie alles logisch en verklaarbaar te zijn. Het lijstje ziet er zo uit: in het blijspel is het verhaal gemotiveerd, de klucht bevat daarentegen ongemotiveerde elementen. Bij kolder, een genre dat jij niet noemde, is werkelijk álles ongemotiveerd. Ik begin mijn kluchten altijd heel voorzichtig als blijspel en laat het dan geleidelijk aan een klucht worden. Dat is één van de sterke punten van het Theater van de Lach.’

Op de vraag wie zijn favoriete collega-komieken zijn noemdet John Lanting vooral Britse tv- en toneel-comedians. Maar ook: ‘Lucille Ball, een top-comédiènne, heel erg goed, dat type humor is mijn pakkie-an. Harold Lloyd is meesterlijk, zijn inventiviteit fenomenaal. Het onontkoombare van Lloyds grappen is onweerstaanbaar. Als ik hem bezig zie, denk ik: oh, mijn God, nou begint het hoor, er is geen ontkomen aan. En last but not least natuurlijk: Laurel & Hardy. Dat duo was en is zó goed… Als je ze aan de gang ziet, rest je als toeschouwer slechts een eerbiedig zwijgen.’

Thomas Leeflang

De musicals hebben minder succes gehad. ‘Blockheads‘ ging in 1984 in Londen in première, maar langer dan een week duurde het avontuur niet.

‘Stan and Ollie’, van Ronnie Day en P. Nicolas Paul, beleefde bij ons weten slechts één opvoering, namelijk in 1984 in de Coronation Hall in Ulverston tijdens de 4e Internationale Conventie van de Sons of the Desert.

Operettezanger Johannes Heesters is vandaag op 108-jarige leeftijd overleden in Starnburg, Duitsland. In dit filmpje ziet u Heesters in de film ‘Bleeke Bet’ met het lied dat hem beroemd maakte in Nederland: ‘O mooie Westertoren’ (‘Ode aan de Westertoren’– oorspronkelijk luidt de eerste regel ‘O mooie oude toren’).
We zien in deze filmclip ook nog even Jopie Koopman die de vriendin van Heesters speelt.

De film Bleeke Bet uit 1934 (een stomme versie uit de jaren 1920 is vermoedelijk verloren gegaan) is op DVD verkrijgbaar in de serie ‘Filmmuseum’, o.a. bij bol.com.
Regie: Alex Benno en Richard Oswald. Productie: Monopole Film (Rotterdam).

Het grappige is dat The Red Mill in 1927 al eens verfilmd was. Het lijkt vreemd dat een operette als onderwerp werd gekozen van een zwijgende film, maar dat gebeurde meer. Mogelijk werd de oorspronkelijke muziek gebruikt voor orkest- of pianobegeleiding, maar ook als dat niet gebeurde was alleen al de bekendheid van het verhaal een publiekstrekker.

Hieronder een fragment uit deze zwijgende film met Owen Moore als een van de toeristen, die Marion Davies als Tina, een meisje uit Katwijk, leert schaatsen.

In dit tweede fragment komen Tina en de twee Amerikanen (probeer ze te zien als Laurel en Hardy!) in actie om het huwelijk van Gretchen (Louise Fazenda) met de goeverneur in de war te sturen.

De machtige man achter de productie van The Red Mill was krantenkoning Randolph Hearst die zijn vriending, de actrice Marion Davies, aan een mooie rol wilde helpen, Hij ging ermee akkoord dat de op dood spoor geraakte komiek Fatty Arbuckle de regie zou voeren, wellicht uit schuldgevoelens over de haatcampagne die zijn kranten tegen Arbuckle hadden gevoerd toen die (ten onrechte) beschuldigd werd van verkrachting. Arbuckle gebruikte voor The Red Mill het pseudoniem William Goodrich.

The Red Mill is een onderhoudend werkje, volgestouwd met komische scènes die de hand van Arbuckle verraden. Maar de film wordt gedragen door Marion Davies, die een uitstekende comedienne blijkt te zijn.

‘The Red Mill’ is op DVD verkrijgbaar bij o.a. amazon.com
Met muziek van Michael Picton.

We zijn in het huis van Linda Christian, een redelijk succesvolle actrice in Hollywood. Zij heette eigenlijk Blanca Rosa Welter– haar vader was de Nederlander Gerard Welter, een functionaris van de Shell, die in Mexico werkzaam was. Van het hele groepje op de foto was zij de enige die internationaal op vrij grote schaal bekend was, en niet alleen door haar huwelijk met Tyrone Power, maar ook door haar verschijning in films als Tarzan and the Mermaids, Batttle Zone en The V.I.P.’s. In 1966 had ze de hoofdrol in de Nederlandse thriller 10:32.

Verder op de foto, bovenste rij:
Naast Linda Christian, met baard: Tony van Renterghem, tijdens de oorlog initiatiefnemer van De Ondergedoken Camera, na de oorlog in Hollywood o.m. adviseur van regisseur George Stevens bij de productie van The Diary of Anne Frank en The Greatest Story Ever Told. Auteur van De laatste huzaar en When Santa Was A Shaman, The Ancient Origins of Santa Claus & the Christmas Tree.
Naat hem, staand: John van Dreelen, veel gevraagd acteur in Amerikaanse bioscoop- en televisiefilms, vooral bekend door zijn rollen als Duits miliair onder het Nazi-bewind. Zijn rol als Kolonel Gortz in Von Ryan’s Express leverde hem de bijnaam op ‘The man who shot Frank Sinatra’. Zoon van de acteur Louis Gimberg.
Zittend van l.n.r.: Didi Ramati (speelde kleine rollen in films van o.a. haar echtgenoot, de Poolse schrijver/producent/regisseur Alexander Ramati), Robert Boon (vaak gevraagd om Duitse types te spelen, net als Van Dreelen, maar in mindere mate en kleinere rollen), Maya van Horn (is o.a. heel even te zien te zien in Dragonwyck als Franse gravin) en tenslotte Roland Varno, destijds in Nederland bekend door Malle Gevallen en Het Meisje Met Den Blauwen Hoed. Over zijn carriére in Hollywood later meer.

Marilyn zingt ‘Kiss‘, speciaal voor de film gecomponeerd door Lionel Newman, die musical director was in de meeste van haar films. De woorden zijn van Haven Gillespie, die ook de tekst schreef van de evergreen ‘Santa Claus Is Coming To Town’ (muziek J. Fred Coots).

Niagara is volop te koop op DVD, o.a. bij amazon.com.

1. In 1968 werd door Warner onder het label ‘Jan and Dean’ de single I know My Mind/Laurel and Hardy uitgebracht. Dit gebeurde ongeveer twee jaar na Jan Berry’s autocrash in de buurt van dicht Sunset Boiulevard (en dicht bij de zogenoemde Dead Man’s Curve, toevallig ook de titel van een song van Jan and Dean). Jan is nooit helemaal hersteld van het ongeluk, zingen was er niet meer bij. Dean zette de activiteiten alleen voort. Het nummer Laurel and Hardy op de B-kant van de single was gebaseerd op materiaal van Berry uit de periode van voor zijn ongeluk, maar op de plaat wordt het, als een demo voor Berry, gezongen door Davy Jones van The Monkees. Dean Torrence was producer van de plaat, maar ook hij zingt niet in dit nummer.
Scroll omlaag als u de tekst wilt lezen. De lyrics zijn van Roger Christian.

Een psychedelische versie van Laurel and Hardy verscheen itwee jaar geleden in het album Carnival of Sound. Jan Berry had na zijn gedeeltelijke herstel aan Carnival gewerkt, maar Warner liet alle tracks langer dan veertig jaar op de plank liggen. Het album is o.m hier verkrijgbaar. Hier volgt een versie van Laurel & Hardy die voor het album is gemaakt, maar uiteindelijk niet is gebruikt.

Als curiositeit kun je in Carnival of Sound luisteren naar Jan Berry, die de muziek van Laurel & Hardy tijdens een opnamesessie la-lal-la-’t, Het album is ruim verkrijgbaar, ook via iTunes.

2. Er is een opname bekend van Jan and Dean terwijl ze aan het dollen zijn bij een lokaal radiostation. Ze zeggen dat ze weg moeten omdat er over een half uur een Laurel & Hardy–film op de televisie is.

3. In 1978 werd een televisiefilm gemaakt over Jan and Dean onder de titel Deadman’s Curve. Je ziet, als Jan in het ziekenhuis in coma ligt, dat een vertwijfelde Dean aan komt slepen met een filmprojector om een film van Laurel & Hardy voor Jan te vertonen. De echte Jan Berry is in de film kort te zien tussen het publiek bij een concert (niet in deze clip).

4. In 1967 verscheen onder het lable Laughing Gravy een single met op de A-kant Vegetables en op de B-kant Snow Flakes On Laughing Gravy’s Whiskers (White Whale WW261) .
‘Laughing Gravy’ was de naam van het hondje van Laurel & Hardy dat beroemd werd door de tweeakter Laughing Gravy uit 1931. De single was gemeenschappelijke arbeid van Brian Wilson, Deean Torrence en American Spring. Brian Wilson van The Beach Boys had jaren geleden in samenwerking met Jan Berry het nummer Surf City geschreven, de grote hit van Jan and Dean uit 1963.

Tenslotte volgt hier de liedtekst van Laurel and Hardy.

Laurel and Hardy where are you?
Stan and Ollie we love you
In a world grown complicated
It comes as quite a surprise
That a couple of simple people
Are still masters in our eyes
Many Times you’ve seen then laughing
Spreading joy for all to see
Mister Laurel, Mister Hardy
I’ll tell you what they mean to me
Roller coasters on the rainbow
Running on like endless time
With Stan and Ollie in the front
Ans Maharishi back behind
Years have passed and they’re still here
With a smile that time can’t void
And laughter rings throughout the world
For their art preserved on celluloid
In a world filled with confusion
I just want to go back when
Life was filled with simple pleasures

Will they come again?
They were born to put the world on
Slapstick clowning fanct free
Mister Laurel, Mister Hardy
I’ll tell yoiu what they mean to me
Roller coasters on the rainbow
Reaching far across the sky
Mister Laurel, Mister Hardy
Never really said goodbye
Many times I’ve seen t hem laughing
Many times they’ve made me cry
And I know they keep folks happy
In that laugh-in in the sky.